Siła słów: jak mówisz do siebie?

Zapraszamy do lektury kolejnego artykułu gościnnego, tym razem poświęconego sile słów – tych, które kierujemy do innych, ale przede wszystkim tych, które każdego dnia mówimy do samych siebie. Nasza gościni, Ofelia Victoria Świtoszewska, zabiera nas w podróż po wewnętrznym dialogu, pokazując, jak bardzo wpływa on na nasze poczucie wartości, relacje i podejmowane decyzje. Zapraszamy do refleksji nad tym, czy głos w naszej głowie rzeczywiście nam sprzyja i co możemy zrobić, by stał się naszym sprzymierzeńcem, a nie surowym sędzią.

_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _

Siła słów nie kończy się tam, gdzie kończy się rozmowa z drugim człowiekiem. Mają one bowiem moc realnie zmieniać nie tylko otaczający nas świat, ale przede wszystkim człowieka i jego świat wewnętrzny – nas samych.

O mocy słów

Tak bardzo przyzwyczailiśmy się do słów, że przestaliśmy dostrzegać ich prawdziwą siłę. A przecież to one budują więzi albo je niszczą, tworzą poczucie bezpieczeństwa albo zasiewają lęk. Nie są jedynie dźwiękami czy zbiorem liter, lecz narzędziem, za pomocą którego nieustannie kształtujemy rzeczywistość. Oddziałują na nasze emocje, sposób postrzegania siebie i innych, podejmowane decyzje oraz na to, jak interpretujemy wydarzenia i doświadczenia.
Skoro ich wpływ jest tak ogromny, dlaczego tak rzadko zastanawiamy się, co każdego dnia mówimy do samych siebie?

Największy wpływ mają słowa, których nie słyszy nikt poza nami

Najważniejsza rozmowa, trwająca całe życie, odbywa się w ciszy – w głowie. To monolog wewnętrzny, głos komentujący wszystko, co robimy i w dużej mierze decydujący o tym, jak postrzegamy rzeczywistość. Ocenia on nasze decyzje, wygląd, zachowanie, relacje, możliwości i porażki, wpływa na poczucie własnej wartości oraz określa, po co sięgamy i z czego rezygnujemy zanim podejmiemy pierwszą próbę. Traktujemy go jak coś oczywistego, nie zastanawiając się, czy to, co nam mówi, jest prawdziwe, pomocne ani dokąd nas prowadzi.
I choć czasami dodaje nam otuchy, to znacznie częściej jest bardziej wymagający i surowszy niż wobec kogokolwiek innego. Potrafimy powiedzieć sobie rzeczy, których nigdy nie powiedzielibyśmy nie tylko przyjacielowi, dziecku czy osobie, którą kochamy, ale nawet obcemu człowiekowi. A przecież sposób, w jaki zwracamy się do siebie, ma ogromny wpływ na to, jak postrzegamy własne możliwości, jak reagujemy, czy wierzymy we własną sprawczość i czy w ogóle pozwalamy sobie marzyć.

O różnicach w szacunku wobec siebie oraz innych

Codziennie staramy się okazywać innym życzliwość, wyrozumiałość i szacunek, dobierając odpowiednie słowa. Tymczasem wobec siebie potrafimy być bezlitośni. „Jestem beznadziejna”. „Znowu wszystko zepsułam”. „I tak nie dam rady”. To zdania, które dla wielu ludzi brzmią zaskakująco znajomo. Powtarzane w myślach przez lata zaczynają być odbierane jako prawda o sobie. Szczególnie wyraźnie można to zauważyć w doświadczeniach wielu kobiet, którym współczesny świat stawia ogromne wymagania. Mają być atrakcyjne, ambitne, ciepłe, opiekuńcze, zadbane, odnoszące sukcesy zawodowe, obecne dla rodziny, rozwijające swoje pasje i jednocześnie spokojne, cierpliwe oraz uśmiechnięte. Trudno sprostać wszystkim tym oczekiwaniom, a mimo to wiele z nas każdego dnia rozlicza się z nich z niezwykłą surowością.
Znacznie łatwiej okazujemy zrozumienie innym. Potrafimy wspierać bliskich, gdy popełnią błąd, zachęcać ich do kolejnej próby i przypominać o wcześniejszych sukcesach. Problem nie wynika więc z braku empatii, lecz pojawia się dopiero wtedy, gdy trzeba okazać ją sobie. Gdy podobna sytuacja dotyczy nas, często reagujemy zupełnie inaczej. To pokazuje, że trudność nie tkwi w wydarzeniach, lecz w języku, którego wobec siebie używamy. Wówczas ulega on nagłej zmianie, a wewnętrzny głos nie zachęca już do kolejnej próby, lecz przekonuje, że porażka jest dowodem naszej niekompetencji. Nie zauważa wysiłku, nie bierze pod uwagę okoliczności – wydaje wyrok. Z czasem przestajemy zauważać ton tego głosu. Nie analizujemy, skąd się wzięły te słowa ani czy są adekwatne wobec faktów. Traktujemy je jak prawdę absolutną o nas.
A przecież gdyby podobne słowa każdego dnia mówił do nas partner, szef czy przyjaciółka, szybko uznałybyśmy taką relację za toksyczną. Dlaczego więc akceptujemy, że wypowiada je głos, z którym spędzamy całe życie?

Czy sukcesy i porażki mierzysz tą samą miarą?

Jest coś charakterystycznego dla naszej kultury – nie lubimy się chwalić. Od dzieciństwa słyszymy, że pycha kroczy przed upadkiem, że trzeba być skromnym. Doceniamy pracowitość, ale z podejrzliwością patrzymy na pewność siebie. Łatwiej przyznać się do błędu niż powiedzieć: „Jestem z siebie dumna”.
To właśnie wewnętrzny monolog nie pozwala nam cieszyć się sukcesem, gdyż natychmiast znajduje powód, by go umniejszyć. Nie pozwala uwierzyć w swoje kompetencje, bo przypomina, czego jeszcze nie umiemy. Nie pozwala odpocząć, bo zawsze znajdzie coś, czego nie zrobiłyśmy wystarczająco dobrze. Warto jednak zauważyć, że w ocenie własnych doświadczeń bardzo często stosujemy podwójne standardy. Jeżeli coś nam się uda, natychmiast umniejszamy znaczenie tego. „To był przypadek”. „Jedna jaskółka wiosny nie czyni”. „Raz się udało, ale to jeszcze niczego nie dowodzi”. W ten sposób odbieramy sukcesowi wartość jako źródłu informacji o własnych możliwościach. Porażkę traktujemy jednak zupełnie inaczej. Nie mówimy: „To tylko jedno niepowodzenie. Nie świadczy jeszcze o tym, że sobie nie poradzę”. Znacznie częściej pojawiają się myśli: „nie umiem”, „nie nadaję się”, „to nie dla mnie”. Jedno wydarzenie nagle staje się dowodem na to, kim jesteśmy.
Dlaczego tak łatwo przyjmujemy odmienne zasady oceniania sukcesów i porażek? Jeżeli jedna udana próba nie wystarcza, by uznać, że potrafimy coś zrobić, to dlaczego jedna nieudana miałaby wystarczyć, by uznać, że nigdy sobie nie poradzimy? Logika podpowiada, że oba wydarzenia mają podobną wartość poznawczą. Psychika często interpretuje je zupełnie inaczej.

Psychologia pokazuje, że człowiek nie reaguje wyłącznie na fakty, lecz przede wszystkim na znaczenie, jakie tym faktom nadaje. Każda interpretacja staje się kolejnym elementem historii, którą opowiadamy o sobie. Jeżeli wielokrotnie dochodzimy do wniosku, że jesteśmy niewystarczający, z czasem przestajemy traktować to jako pojedynczą opinię. Zaczynamy odbierać ją jako opis rzeczywistości, co zmienia nasz sposób patrzenia w przyszłość. Mechanizm ten zwany jest samospełniającą się przepowiednią.
Wewnętrzny monolog ma więc ogromne znaczenie również wtedy, gdy ponosimy porażkę. Zdrowa relacja z samym sobą nie polega na ignorowaniu błędów, lecz na oddzieleniu oceny własnego działania od oceny własnej wartości. Można uznać, że coś się nie udało, nie dochodząc jednocześnie do wniosku, że jest się człowiekiem gorszym od innych.

Konsekwencje nadmiernej samokrytyki

Z czasem ten sposób mówienia do siebie staje się nawykiem, a interpretacje zaczynają tworzyć opowieść o nas. W pamięci pozostają przede wszystkim te doświadczenia, które pasują do utrwalonego obrazu siebie. Nie dlatego, że inne znikają, lecz dlatego, że przestają mieć dla nas takie samo znaczenie. W ten sposób wewnętrzny głos nie tylko komentuje przeszłość, ale wpływa też na to, jak ją zapamiętujemy.

Ma to ogromne znaczenie dla podejmowanych decyzji i korzystania z własnego potencjału. Człowiek, który nieustannie podważa własne możliwości, częściej odkłada ważne kroki, dłużej się waha, szuka kolejnych potwierdzeń i rezygnuje zanim sprawdzi, co naprawdę potrafi. Bynajmniej nie z powodu braku zdolności, ale dlatego, że jego własny komentarz staje się silniejszy niż ciekawość czy odwaga.
W relacjach z innymi również pojawiają się trudności. Osoba przekonana o swojej niewystarczalności częściej ma problem ze stawianiem granic, ponieważ uważa, że potrzeby innych są ważniejsze od jej własnych. Częściej zgadza się na nadmiar obowiązków z obawy, że odmowa uczyni ją egoistką lub rozczaruje otoczenie. W efekcie żyje w ciągłym przeciążeniu, a zmęczenie staje się codziennością.
Wieloletni monolog oparty na krytyce może prowadzić do obniżonego poczucia własnej wartości, przewlekłego stresu, wypalenia zawodowego, stanów lękowych czy depresji. Jednym z najcenniejszych zasobów psychicznych człowieka jest poczucie sprawczości – przekonanie, że nasze działania mają wpływ na rzeczywistość, że warto próbować, ponieważ od naszych decyzji naprawdę coś zależy.

Kobieta, która przez lata słyszy od wewnętrznego głosu, że nie jest wystarczająco dobra, może nie ubiegać się o awans, nie rozpocząć wymarzonych studiów, nie zakończyć krzywdzącej relacji, na pewno nie z powodu braku sposobności, lecz ze względu na to, że przestaje wierzyć, iż sama może coś zmienić. Ceną tego są niewykorzystane możliwości, zamieniające się w poczucie niespełnienia.
Co więcej, sposób, w jaki rozmawiamy ze sobą, wpływa także na kolejne pokolenia. Jeśli dzieci widzą rodzica, który nieustannie się krytykuje, przeprasza za swoje potrzeby i nigdy nie jest z siebie zadowolony, mogą uznać taki sposób myślenia za naturalny. W ten sposób wewnętrzna surowość jest im nieświadomie przekazywana.

Przyczyny wewnętrznej surowości

Nie rodzimy się z przekonaniem, że jesteśmy do niczego. Małe dzieci próbują chodzić setki razy. Upadają, płaczą, podnoszą się i próbują ponownie. Nie interpretują każdej porażki jako dowodu swojej nieudolności. Z czasem uczymy się jednak czegoś zupełnie innego.
Skąd więc bierze się ta wewnętrzna surowość? Już w dzieciństwie, obserwując dorosłych, uczymy się mówić do siebie. Jeśli dziecko często słyszy krytykę, porównania lub komunikaty, że powinno być grzeczniejsze czy bardziej ambitne, z czasem przejmuje ten sposób myślenia. Nawet gdy krytyczne głosy zewnętrzne znikają, ich miejsce zajmuje wewnętrzny krytyk, pełniąc rolę surowego sędziego, który nieustannie ocenia każdy krok.

Nie bez znaczenia pozostaje też kultura. W wielu środowiskach pokutuje przekonanie, że bycie dla siebie wymagającym jest drogą do sukcesu. Badania psychologiczne pokazują jednak, że nadmierna samokrytyka rzadko prowadzi do trwałej motywacji. Znacznie częściej wywołuje lęk, napięcie, poczucie wstydu, przekonanie o własnej niewystarczalności i zestawianie się z innymi. Tymczasem niemal każda osoba, z którą się porównujemy, prowadzi podobny monolog.
Zatem to nie świat wyznacza granice naszego rozwoju, lecz język, którego sami używamy wobec siebie.

Czy to na pewno strefa komfortu?

A może największym paradoksem jest to, że wewnętrzny krytyk wcale nie mieszka w strefie komfortu?
Przywykliśmy nazywać strefą komfortu miejscem, w którym czujemy się bezpiecznie, jednak czy naprawdę można mówić o komforcie, kiedy każdego dnia towarzyszy nam głos podważający nasze kompetencje, odbierający odwagę i umniejszający wartość każdego osiągnięcia? Czy życie w ciągłym napięciu, poczuciu niewystarczalności i lęku przed oceną można nazwać komfortowym? Być może nie jest to strefa komfortu, lecz strefa tego, co znane.

Ludzki umysł wybiera nie tylko to, co dobre. Znacznie częściej wybiera to, co przewidywalne. Paradoksalnie myśl o zmianie bywa bardziej przerażająca niż pozostanie przy tym, co boli. Jeżeli przez lata słyszymy w głowie ten sam krytyczny ton, zaczynamy traktować go jak naturalny element własnej osobowości. Warto jednak zadać sobie pytanie – czy ten głos rzeczywiście doprowadził mnie tam, gdzie chciałam dojść? Jeżeli odpowiedź brzmi: nie, być może nie warto już traktować go jak doradcę, lecz echo dawnych doświadczeń, cudzych ocen, wygórowanych oczekiwań i przekonań, które kiedyś pomagały przetrwać, lecz dziś nie pozwalają nam naprawdę żyć.
I choć czasem najtrudniej jest rozstać się nie z tym, co najbardziej boli, lecz z tym, co przez lata uznawaliśmy za część własnej tożsamości, możemy zdecydować, czy nadal chcemy tego słuchać.

Co znaczy „ja” i dlaczego wewnętrzny głos nie jest nami?

Najbardziej niebezpieczne jest to, że z czasem przestajemy odróżniać ten głos od własnej tożsamości. Myśl „nie nadaję się” przestaje być jedną z wielu możliwych interpretacji i zaczyna funkcjonować jako fakt. Człowiek nie mówi już: „obawiam się, że sobie nie poradzę”, lecz: „jestem kimś, kto sobie nie radzi”. To subtelna różnica językowa, ale psychologicznie ma ogromne znaczenie. Pierwsze zdanie opisuje chwilowy stan. Drugie staje się elementem obrazu siebie.
Tożsamość nie powstaje wyłącznie z naszych doświadczeń, lecz przede wszystkim z tego, jakie znaczenie tym doświadczeniom nadajemy. Kobiety szczególnie często budują ją wokół przekonania, że powinny być wystarczające dla wszystkich. Kiedy nie udaje im się sprostać każdej z wielu ról jednocześnie, zamiast dostrzec nierealistyczność oczekiwań, zaczynają kwestionować siebie.
Najważniejsza zmiana zaczyna się więc od uświadomienia sobie, że nasz wewnętrzny monolog nie opisuje rzeczywistości. On ją współtworzy. To, że przez lata słyszysz w głowie określony głos, nie oznacza, że jest on tobą. Dla wielu osób to myśl niemal rewolucyjna, ponieważ krytyk ten towarzyszył im tak długo, że przestał być czymś osobnym, brzmiącym jak opinia. Zaczął brzmieć jak prawda, jak własna tożsamość. A przecież warto zatrzymać się na chwilę i przyjrzeć językowi, którego używamy.
Mówimy: moje myśli, mój wewnętrzny głos, moje przekonania, mój lęk, moje emocje. Wszystkie te doświadczenia są nasze, ale nie są nami w najgłębszym znaczeniu tego słowa. Są częścią naszego wewnętrznego świata, pojawiają się, zmieniają, dojrzewają, czasem słabną, innym razem nabierają siły. Możemy je obserwować, przyglądać się im. Fakt, że potrafimy je zauważyć, oznacza, iż nie jesteśmy z nimi całkowicie tożsami.

W wielu nurtach psychologii przyjmuje się, że myśli są wydarzeniami pojawiającymi się w naszym umyśle. Mogą być trafne albo nietrafne, pomocne albo destrukcyjne. Nie musimy utożsamiać się z każdą z nich tylko dlatego, że się pojawiła.
To niezwykle uwalniająca perspektywa – jeśli wewnętrzny krytyk nie jest mną, nie muszę wierzyć we wszystko, co mówi. Jeżeli nie jest moją istotą, lecz utrwalonym sposobem interpretowania rzeczywistości, mogę zacząć go zmieniać.
Oznacza to, że nie muszę walczyć z sobą, lecz mogę nauczyć się bycia po swojej stronie.

Jak stać się swoim sprzymierzeńcem?

Na szczęście wewnętrzny głos nie jest czymś niezmiennym. Neuropsychologia pokazuje, że mózg przez całe życie tworzy nowe połączenia neuronalne. Oznacza to, że sposób myślenia też może się zmieniać. Nie polega to jednak na powtarzaniu pozytywnych afirmacji. Znacznie skuteczniejsze jest zastępowanie języka osądu językiem życzliwości. Można przyznać się do pomyłki, jednocześnie nie odbierając sobie prawa do szacunku. Można uznać swoje zmęczenie bez oskarżania się o słabość. Można zaakceptować własną niedoskonałość bez rezygnowania z rozwoju.

Przez wiele lat uczono nas, że z krytykiem należy wygrać, uciszyć go albo całkowicie wyeliminować. Tymczasem walka bardzo często wzmacnia to, z czym walczymy. Każda próba pozbycia się niechcianych myśli sprawia, że poświęcamy im jeszcze więcej uwagi.
Lepszym rozwiązaniem okazuje się zmiana relacji. Zamiast wierzyć każdej negatywnej myśli, można nauczyć się traktować ją jak jedną z wielu możliwych interpretacji.
Pomocne bywa zadanie sobie prostego pytania: „Czy powiedziałabym to samo najlepszej przyjaciółce?” W większości przypadków odpowiedź jest negatywna. Nie nazywamy bliskiej osoby głupią z powodu jednego błędu. Nie powiemy jej, że nie zasługuje na miłość, bo nie jest idealna. Nie odbieramy jej prawa do odpoczynku tylko dlatego, że nie wykonała wszystkich zaplanowanych zadań.

Dlaczego zatem pozwalamy sobie mówić tak do siebie?

Zmiana w sposobie prowadzenia tego monologu i budowanie wewnętrznego sojusznika to proces wymagający czasu, uważności, cierpliwości i praktyki. Każde zauważenie krytycznej myśli, każde zastąpienie jej bardziej życzliwą i realistyczną oceną jest krokiem w stronę większego dobrostanu psychicznego. Każda nowa reakcja, każda chwila, w której zamiast osądu wybieramy łagodność wobec siebie, wzmacnia nowe ścieżki myślenia.
Dlatego warto zatrzymywać się przy automatycznych myślach i zadawać sobie pytania, czy są faktami, czy jedynie interpretacją. Można prowadzić dziennik, który pozwala zobaczyć powtarzające się schematy i nazwać przekonania kierujące naszym życiem. Świadomie zastępować język definitywnych ocen językiem procesu. Nie „jestem słaba”, lecz „dziś było mi trudno”. Nie „nie potrafię”, ale „jeszcze się tego uczę”. Zamiast pytać „co zrobiłam źle”, lepiej zapytać „czego nauczyła mnie ta sytuacja?”.

I wreszcie najważniejsze – świadome wybieranie, po czyjej stronie chcę stanąć?

Najważniejsza rozmowa naszego życia towarzyszy nam nieustannie – od dzieciństwa aż do ostatnich dni. To od niej w dużej mierze zależy, czy będziemy postrzegać siebie jako osoby godne szacunku, miłości i zaufania, czy też jako ludzi, którzy nigdy nie są wystarczająco dobrzy. Być może warto więc zacząć od prostego postanowienia: mówić do siebie tak, jak mówi się do kogoś, kogo naprawdę się kocha. Nie dlatego, że jesteśmy idealni. Właśnie dlatego, że – tak jak każdy człowiek – jesteśmy niedoskonali, popełniamy błędy, uczymy się przez całe życie i mimo to zasługujemy na życzliwość.
W dużej mierze stajemy się tym, co codziennie o sobie myślimy i właśnie to wpływa na relację z samym sobą. A budowanie pozytywnej relacji z sobą polega na patrzeniu na siebie z taką samą uczciwością, z jaką patrzymy na innych. Świadomy wybór siebie to decyzja, że od dziś osoba, z którą spędzę całe życie – ja sama – zasługuje na życzliwość.

Warto więc zadać sobie pytanie: skoro słowa mają moc zmieniania rzeczywistości, to jaką rzeczywistość każdego dnia tworzą słowa, które kieruję do siebie?
Najważniejszą relacją, jaką kiedykolwiek stworzymy, nie jest relacja z drugim człowiekiem. Jest nią relacja z sobą. Nie możemy z niej zrezygnować ani zrobić od niej przerwy. Tym bardziej warto zadbać o to, aby opierała się na szacunku, uczciwości i zaufaniu. Nie dlatego, że dzięki temu znikną wszystkie trudności, ale dlatego, że od jej jakości zależy jakość naszego życia, a sposób, w jaki rozmawiamy ze sobą każdego dnia, wpływa na to, jak je przeżywamy i ile z jego możliwości odważymy się naprawdę wykorzystać.

O AUTORCE ARTYKUŁU:

Ofelia Victoria Świtoszewska

Jestem malarką i pisarką, zajmującą się komunikowaniem się poprzez słowo i obraz.
W swojej pracy pokazuję, w jaki sposób język i forma wpływają na sposób rozumienia rzeczywistości. Malowanie i pisanie traktuję jako równorzędne przestrzenie wyrazu, w których kreuję własny język twórczy. Łączę komunikowanie się z rozwojem osobistym i duchowym, nadając moim działaniom wymiar refleksyjny i symboliczny.
Prowadzę warsztaty z komunikowania się oraz warsztaty artystyczno-rozwojowe, w których koncentruję się na świadomym byciu w relacji z sobą i otaczającą rzeczywistością poprzez interpretowanie tego, co niedopowiedziane i wymykające się jednoznacznemu ujęciu.
Jestem również założycielką Atelier Bladego Księżyca – przestrzeni artystycznej powołanej do życia z potrzeby tworzenia sztuki na pograniczu widzialnego i niewidzialnego. Jego ideą jest odkrywanie subtelnych wymiarów piękna – tego, co ulotne, oniryczne i symboliczne. Przedsięwzięcie wyrasta z przekonania, że sztuka jest nie tylko formą ekspresji, lecz także drogą do samopoznania i duchowego doświadczenia. Atelier stawia sobie za cel tworzenie, w którym słowa i obrazy stają się językiem porozumienia z samym sobą, z drugim człowiekiem i ze światem. Poprzez refleksję i uważny dialog Atelier uczy rozpoznawania emocji oraz znaczeń ukrytych pod powierzchnią słów. Wprowadza w sztukę komunikowania się, która przekracza granice zwykłej rozmowy i pozwala odczytywać sens w subtelnym świecie myśli i intencji, gdzie każde słowo może stać się mostem, a każde spojrzenie formą zrozumienia. Misją Atelier Bladego Księżyca jest zapraszanie odbiorców do wewnętrznej podróży – ku refleksji, emocjom i spotkaniu z tajemnicą. To laboratorium twórcze, które łączy wrażliwość artystyczną z duchowością, otwierając przestrzeń dialogu między człowiekiem a światem symboli.