Anatomia Mocy. Podcast | 15: Dlaczego w ogóle „coś” istnieje? – rozmowa o świadomości, nicości i sensie życia z Michałem Remiszewskim, neuronaukowcem i pisarzem

STRESZCZENIE ODCINKA PONIŻEJ:

Tajemnica istnienia i poszukiwanie sensu: wywiad z Michałem Remiszewskim w „Anatomii Mocy”

Wstęp: fundamentalne pytanie o istnienie

Podcast „Anatomia Mocy” gościł tym razem Michała Remiszewskiego, doktoranta neuronauki poznawczej z Uniwersytetu Jagiellońskiego, badacza świadomości, nieświadomej percepcji i ewolucyjnej funkcji umysłu. Choć jego dorobek naukowy obejmuje publikacje o wpływie ćwiczeń na funkcje poznawcze, wolnej woli i nieświadomych inferencjach, to właśnie pytanie o fundamentalną naturę rzeczywistości, „Dlaczego w ogóle coś istnieje? Dlaczego raczej coś niż nic?”, wydaje się przenikać wszystkie aspekty jego życia. To pytanie, pozornie dziecinne, staje się kluczem do głębokich rozważań o świadomości, nicości i mistycznych doświadczeniach.

Michał Remiszewski: naukowiec z duszą poety i pisarski umysł

Michał Remiszewski to postać wszechstronna. Poza pracą naukową jest autorem powieści „Wieloraka emergencja”, dzieła z gatunku hard science fiction, które eksploruje naturę świadomości i granice rzeczywistości poprzez historię powodzi na statku kosmicznym. Sylwia Chrabałowska, prowadząca podcast, określa go jako „prawdziwego, czułego narratora”, zachęcając do lektury. Ta rozmowa koncentruje się jednak na „trudnym problemie świadomości” i zdziwieniu, które może przerodzić się w mistyczne doświadczenie.

Pytanie o nicość: mistyczne zdziwienie czy błąd poznawczy?

Fundamentalne pytanie o istnienie czegoś zamiast niczego nie opuszcza Michała od wczesnych lat szkolnych. Jak sam przyznaje, jest to zagadnienie zakorzenione w filozofii, historii nauki, a nawet teologii, nurtujące myślicieli od starożytności po współczesność. Mimo wieków poszukiwań wciąż pozostaje bez jednoznacznej odpowiedzi, co czyni je tym bardziej fascynującym. To właśnie ta niepojmowalność, wykraczająca poza ludzki umysł i logikę, staje się dla niego doświadczeniem mistycznym, choć o charakterze świeckim, kontemplacją kosmosu i zadziwieniem samym istnieniem.

Remiszewski rozkłada na czynniki pierwsze dwie główne koncepcje odpowiedzi na to pytanie. Pierwsza, że wszechświat powstał z nicości, jest kompletnie niezrozumiała dla naszego umysłu, który operuje w kategoriach przyczyn i skutków. Nicość, pozbawiona jakichkolwiek atrybutów, przestrzeni czy logiki, jest dla nas niewyobrażalna. Druga koncepcja, wywodząca się od starożytnych Greków, zakłada wieczność istnienia świata, „byt jest, a niebytu nie ma”. Choć rozwiązuje problem przejścia z nicości do czegoś, stawia nas przed innym wyzwaniem: niezrozumieniem nieskończoności i idei istnienia od zawsze. Obie odpowiedzi, jak podkreśla naukowiec, przekraczają nasze pojmowanie i rozumowanie, prowadząc do tego mistycznego zdziwienia.

Dwa skrzydła prawdy: rozum i wiara w poszukiwaniu sensu

W dyskusji pojawia się odniesienie do encykliki Jana Pawła II „Fides et ratio”, gdzie papież porównuje wiarę i rozum do dwóch skrzydeł, które umożliwiają ludzkiemu duchowi osiągnięcie pełni prawdy. Wiara bez rozumu jest ślepa, a rozum bez wiary ograniczony. W tym ujęciu nauka (rozum) wyjaśnia „jak”, podczas gdy wiara nadaje sens i odpowiada na „dlaczego”. Niedobór sensu, wynikający z opierania się jedynie na rozumie, może prowadzić do poczucia absurdu, jak w filozofii egzystencjalnej. Tutaj religia, w tym chrześcijaństwo, oferuje pocieszenie poprzez obietnicę poznania tajemnicy Boga i sensu istnienia po śmierci.

Absurd i afirmacja życia: filozofia Camusa jako punkt wyjścia

Kwestia sensu życia jest ściśle powiązana z koncepcją absurdu opisaną przez Alberta Camusa. Absurd wynika z konfrontacji ludzkiego pragnienia sensu z milczeniem wszechświata. Jednak w ujęciu Camusa brak odpowiedzi ze strony kosmosu nie oznacza bezsensowności życia. Wręcz przeciwnie, może stać się punktem wyjścia do aktywnego buntu i tworzenia własnego sensu poprzez świadome wybory i afirmację życia. Jest to heroiczna postawa, polegająca na intensywnym przeżywaniu chwili, tworzeniu własnych wartości i budowaniu świadomości, z pełną świadomością subiektywnego odbioru rzeczywistości.

Obiektywizm a subiektywizm: rozdźwięk między poznaniem a aksjologią

Michał Remiszewski podkreśla kluczowe rozróżnienie między pytaniem o genezę istnienia a poszukiwaniem sensu życia. Pytanie „dlaczego istnieje coś zamiast niczego” jest kwestią poznawczą (epistemologiczną), podczas gdy sens życia to domena aksjologiczna (związana z wartościami). Z perspektywy naukowej wszechświat może istnieć bez obiektywnego sensu czy celu. Choć może to być przygnębiające, nie implikuje to automatycznie błędnego rozumowania. Naukowiec przyznaje, że wolałby być osobą wierzącą i pozbyć się tego ciężaru, ale nie jest to kwestia wyboru.

Intensywność życia w świecie bez celu

Sylwia Chrabałowska zwraca uwagę na paradoks: jak można żyć intensywnie, gdy życie obiektywnie pozbawione jest sensu? Michał Remiszewski wyjaśnia, że jego codzienne funkcjonowanie nie wynika z aktywnego poszukiwania sensu ani kreowania iluzji. Działa on na zasadzie ewolucyjnych przystosowań, reakcji układu nerwowego, które służą przetrwaniu. Czerpanie przyjemności z zakupów, unikanie niebezpieczeństw, to wszystko zakorzenione jest w naszej biologii, a nie w filozoficznych rozważaniach o sensie życia. Nawet długoterminowe plany, takie jak badania naukowe, niekoniecznie wynikają z wiary w jakiś nadrzędny cel, ale raczej z wewnętrznej motywacji i przyzwyczajenia.

Pragnienia, wartości i ewolucja: narodziny sensu z biologii?

Dyskusja przechodzi w kierunku pragnień, które wskazują na cele. Czy pragnienia takie jak miłość, wiedza, piękno są wrodzone i stanowią emergentne wartości, czy jedynie skutki uboczne ewolucji? Remiszewski, jako naukowiec, uważa je za efekt doboru naturalnego, nie przypisując im większego, transcendentnego celu. Niemniej przyznaje, że te cechy nadają życiu piękno i urok. Poszukiwanie sensu można traktować jako adaptację ewolucyjną, choć należy pamiętać o hipotetycznym charakterze takich rozważań.

Świadomość: mechanizm ewolucyjny czy tajemnica umysłu?

Kwestia świadomości jest jednym z centralnych punktów rozmowy. Z ewolucyjnej perspektywy świadomość (rozumiana jako subiektywne doświadczenia) jest narzędziem służącym przetrwaniu i efektywnemu przekazywaniu genów. Pytanie, czy bakterie są świadome, pozostaje otwarte, choć najczęściej świadomość wiąże się z posiadaniem układu nerwowego. Trudny problem świadomości, czyli wyjaśnienie, jak subiektywne doświadczenia wyłaniają się z aktywności neuronów, jest wciąż nierozwiązany. Nie wiemy, czy świadomość wymaga biologicznej tkanki, czy też może wyłonić się w sztucznej inteligencji.

Emergencja: nowe jakości z istniejącej struktury

Pojęcie emergencji, kluczowe dla powieści Remiszewskiego, oznacza wyłanianie się nowych cech z istniejącej struktury. Klasycznym przykładem jest świadomość wyłaniająca się z aktywności neuronów. Emergencja może być rozumiana w mocnym sensie (jako pojawienie się całkowicie nowych, nieredukowalnych jakości) lub w łagodniejszym (jako efekt naszej niewiedzy i obecnego poziomu poznania). Przykłady takie jak „mokrość” wody czy ciśnienie ilustrują, jak właściwości zbiorowe różnią się od cech poszczególnych elementów składowych. Sztuczną inteligencję uczącą się rozpoznawać nieprzewidziane wzorce również można uznać za przejaw emergencji.

„Wieloraka emergencja”: przygoda z filozoficznym tłem

Powieść „Wieloraka emergencja” łączy przygodę na statku kosmicznym z rozważaniami naukowymi i filozoficznymi. Zagadka powodzi na pustym statku kosmicznym staje się pretekstem do eksploracji takich zagadnień jak świadomość, sens życia i natura rzeczywistości. Książka jest dostępna w różnych formatach, w tym jako audiobook z muzyką skomponowaną przez autora.

Życie w chwili: moc zdarzenia

Na koniec Michał Remiszewski udziela praktycznej rady osobom podzielającym jego pogląd na świat pozbawiony obiektywnego sensu: doceniajcie każdą chwilę. Brak nadrzędnego celu podkreśla wartość teraźniejszości i ograniczonego czasu, jaki mamy. Skoro czeka nas „nieskończone nieistnienie”, tym bardziej warto wykorzystać ten „nieskończenie mały wycinek rzeczywistości”. Warto poświęcać czas bliskim, pielęgnować pasje i pogłębiać relacje, bo to one nadają życiu wartość. Intensywność życia wynika nie z wiary w sens, ale z pełnego docenienia i przeżywania każdej chwili.

Podsumowanie: zdziwienie jako droga do mocy

Rozmowa z Michałem Remiszewskim w „Anatomii Mocy” przypomina, że najbardziej fundamentalne pytania, zadawane od dzieciństwa, mogą prowadzić do głębokich analiz naukowych. Zdziwienie istnieniem, nawet w świecie postrzeganym jako bezcelowy, może stać się mistycznym doświadczeniem. Sens życia nie musi pochodzić z zewnętrznego planu, ale może wyłonić się z naszej świadomości, pragnień i relacji. Świadomość jest pierwszym krokiem do mocy, a życie to ruch, który warto przeżywać świadomie i intensywnie.

Zaproszenie do Fundacji Moc Kobiet

Dla tych, którzy wolą formę wizualną, pełne transkrypcje odcinków „Anatomii Mocy” są dostępne do pobrania przy każdym odcinku do odsłuchu na górze strony z danym tematem. Zapraszamy również do wsparcia naszych działań wzmacniających sprawczość i moc kobiet poprzez platformę Patronite https://patronite.pl/mocKobiet/.

• Następny odcinek już 11.03.2025, a w nim odc. standard i premium dla Patronek i Patronów w temacie „Wyobraź sobie, że kobieta z definicji to osoba sprawcza”

🎙️ „Anatomię mocy” prowadzi Sylwia Chrabałowska
📍 Transkrypcje: www.mockobiet.eu
💜 Wspieraj Fundację Moc Kobiet na Patronite www.patronite.pl/mockobiet 

🔔 Subskrybuj kanał „Anatomia Mocy” na swojej podcastowej platformie lub na You Tube, by nie przegapić kolejnych odcinków!